Oxu müddəti: ~4 dəq.
Hüceyrə bölünməsi iki əsas şəkildə baş verir və onların hər biri tam olması lazım olan vaxtda və lazım olan şəkildə olur. Bunlardan birincisi mayalanma zamanı baş verən "meyoz" bölünmədir. Meyoz bölünmə yumurta və sperm hüceyrələrini əmələ gətirən hüceyrə bölünməsi növüdür.
Bu bölünmə nəticəsində insanların hər nəsildə eyni xromosom sayına malik olması mümkün olur. Söz mövzusu hüceyrələr yumurta və sperm hüceyrələrini yaratmaq üçün xromosomlarını yarıya – 46-dan 23-ə – endirir. Mayalanma zamanı sperm və yumurta hüceyrələri birləşdikdə embrion da beləcə 46 xromosoma tamamlanmış olur. Bəs bu riyazi hesabı qüsursuz şəkildə kim aparır? Hüceyrələrin öz-özünə belə bir öngörməyə malik olması, birləşdikdə normal insan xromosom dəsti yaratmaq üçün nələr etməli olduqlarını bilməsi mümkün deyil. Onları bir ölçüyə görə hərəkət etdirən, bu qüsursuz sistemi quran, əlbəttə, üstün qüdrət sahibi Allahdır. Bir Quran ayəsində belə xəbər verilir:
... Həqiqətən, Allah Öz əmrini yerinə yetirəndir. Allah hər şey üçün bir ölçü təyin etmişdir. (Talaq surəsi, 3)
Rəbbimizin insanın yaranmasında meyoz bölünməni var etməsinin çox böyük hikmətləri var. Məsələn, hər birləşmə zamanı ya yalnız atadan, ya da yalnız anadan gələn xromosomlar yeni embrionun xromosomlarını təşkil etsəydi, yenə hər ziqota hüceyrəsi normal insan kimi 46 xromosoma malik olardı, lakin o zaman dünyadakı insan müxtəlifliyi olmazdı. Hər yeni doğulan körpə ya anasının, ya da atasının surəti olardı. Buna görə də meyoz bölünmə son dərəcə hikmətlidir və insanın ilk yaradıldığı andan etibarən qüsursuz nizamla işləyir. Hüceyrələrin bu növ bölünməsi zamanı "DNT qarışdırılması" (DNA shuffling) prosesi ilə genetik müxtəliflik mümkün olur. Mümkün DNT birləşmələri o qədər çoxdur ki, eyni iki valideynin müxtəlif mayalanmalarda tamamilə bir-birinin eyni olan uşaq dünyaya gətirmə ehtimalı belə sonsuz dərəcədə kiçik bir rəqəmdir – təxminən yetmiş trilyonda bir.114
Prof. Cerald L. Şröder genetik məlumatların qarışması zamanı heç bir anormallıq olmadan son dərəcə səliqəli və estetik görünüşlü insanın yaranmasındakı fövqəladəliyə də diqqət çəkir:
İnsan genomunda mövcud olan xüsusiyyət dəstləri arasında 5 milyondan çox fərqli birləşmə qurmaq mümkündür. Bu müxtəlifliyə əlavə olaraq cütlər hüceyrənin mərkəzi müstəvisində düzüldükdə genləri çarpaz şəkildə mübadilə edirlər... Yeni xromosom dəstlərinin hər biri həm anadan, həm də atadan hissələr ehtiva edir. Bu mərhələdə mümkün birləşmələrin sayı trilyonlara çatır. Bu nəhəng potensial müxtəliflik nəzərə alındıqda iki insanın heç vaxt bir-birinə tamamilə bənzəməməsi təəccüblü deyil. Bütün bu genetik mürəkkəbliyə baxmayaraq doğulan uşaqların böyük əksəriyyətinin normal görünüşlü olması isə təəccüblüdür.115
DNT ardıcıllığındakı xətaların nə qədər təhlükəli nəticələri olduğuna əvvəlki bölmələrdə toxunmuşduq. Bundan əlavə, genlərdəki xırda dəyişikliklərin çoxtərəfli mənfi nəticələri olduğu nəzərə alınarsa, nəhəng məlumat bankının qarışığından belə qüsursuz bir insanın meydana çıxması Allahın sonsuz qüdrətinin dəlillərindən biridir. Bir ayədə Uca Rəbbimiz belə buyurur:
O Allah ki, Yaradandır, (ən gözəl şəkildə) qüsursuz var edəndir, surət verəndir. Ən gözəl adlar Onundur. Göylərdə və yerdə olanların hamısı Onu təqdis edir. O, Qüdrətlidir, Hikmət sahibidir. (Həşr surəsi, 24)
İkinci hüceyrə bölünməsi növü isə "mitoz" bölünmədir. Mitoz bölünmə zamanı hüceyrə xromosomları da daxil olmaqla bütün tərkibini köçürür və iki əkiz qız hüceyrəyə bölünür. Beləliklə, yeni toxumaların qurulması mümkün olur. Məsələn, ürəyi əmələ gətirmək üçün minlərlə ürək hüceyrəsinə ehtiyac var. Mədə və ya böyrək hüceyrəsi bu ürək hüceyrələrinin yerini tuta bilməz, deməli, funksional bir ürək yaradacaq qədər ürək hüceyrəsinin çoxalması lazımdır. Digər tərəfdən barmağınızı kəsdikdə də dərhal orada yeni dəri hüceyrələri bölünərək kəsik bölgəni tamamlayacaq şəkildə çoxalır. Eyni şəkildə körpənin uşaqlıq və gənclik dövrlərində böyüməsi də həmişə mitoz bölünmələr sayəsində mümkün olur. Sümük hüceyrələri səliqəli şəkildə çoxalaraq əvvəlcə uşaq, sonra yetkin insan skeleti qurur.
Bu proses o qədər vacibdir ki, mitozun mərhələləri bir qrup gen tərəfindən diqqətlə nəzarət altında saxlanılır. Çünki mitoz bölünmə lazımi şəkildə tənzimlənməzsə, xərçəng kimi sağlamlıq problemləri ilə qarşılaşmaq olar. Buradakı mükəmməllik çox diqqətçəkəndir. Bir hüceyrənin içindən yenə əskiksiz bir hüceyrə çıxır. Elə ki, bu hüceyrə özü kimi yeni hüceyrələr istehsal edə biləcək tam təchizata malikdir.
Bundan əlavə, mayalanmadan dərhal sonra mitoz bölünmənin başlaması da son dərəcə heyrətamizdir. Hüceyrələr yeni bir körpənin yaranması üçün fövqəladə tutumla bölünməyə başlayır. Orqanları formalaşdırır, onlar arasındakı əlaqələri qurur və doqquz ay ərzində səliqəli insan görünüşü alırlar. Burada təcəlli edən yüksək şüur, müəyyən məqsədə yönəlik baş verən mərhələlərin hər biri Allahın əmri, Onun ilhamı ilə olur. Quranda Rəbbimiz belə buyurur:
Həqiqətən, insanın üzərindən, hələ o, xatırlanmağa layiq bir şey deyilkən, uzun zamandan (dəhr) bir müddət keçdi. Şübhəsiz ki, Biz insanı qarışıq bir damla sudan yaratdıq. Onu sınayırıq. Buna görə də onu eşidən və görən etdik. Biz ona yolu göstərdik; (artıq o,) ya şükür edən olar, ya da nankor. (İnsan surəsi, 1–3)
De: "Sizi yaradan, sizə qulaq, gözlər və qəlblər verən Odur. Nə az şükür edirsiniz!" (Mülk surəsi, 23)