Oxu müddəti: ~6 dəq.
Hüceyrələrin proqramlaşdırılmış şəkildə müxtəlif zülallar istehsal edib müxtəlif orqanlara çevrilməsi hadisəsinə tibb dilində "differensiasiya" və ya "morfogenez" deyilir. Hüceyrələr bölündükcə fərqlənir, yəni fərqli vəzifələr qazanır və bədəndə olmalı olduqları bölgələrə gedirlər. Bir-birinin eyni olan hüceyrələrdən ibarət ət yığını deyil, bir qismi, məsələn, göz hüceyrəsi olub tam olması lazım olan yerə, bir qismi ürəyi əmələ gətirib döş qəfəsindəki yerinə gedir və ya dəri hüceyrəsi olaraq bütün bədəni örtür. Bütün hüceyrələr əmələ gətirəcəkləri toxumanın tələb etdiyi qədər çoxalır, bu toxumalar da lazımi quruluşu yaratmaq üçün yan-yana gələrək orqanları formalaşdırmağa başlayır.
Bütün bu hadisələr zamanı hüceyrələr dəqiqlik tələb edən bir tikinti zamanı sıx əməkdaşlıq içində işləyən komanda kimidir. Hər biri planın hamısını bilir və intensiv əlaqə və əməkdaşlıq içində işləyirlər. Bəs bu qədər yüksək səviyyəli nizam və koordinasiya necə həyata keçir? Hüceyrələr hara gedəcəklərini, hansı orqanın hissəsi olacaqlarını və getdikləri yerdə nə edəcəklərini haradan bilirlər? Eyni zamanda digər hüceyrələrlə bu dərəcədə ahəng içində necə hərəkət edirlər? İsrailli biofizik Dr. Li Spetner də buradakı möcüzəvi yaradılışa belə diqqət çəkir:
İnkişaf proqramı necə işləyir, necə bu qədər mükəmməldir? Gördüyümüz kimi, inkişaf ikiyə bölünən tək bir hüceyrə ilə başlayır. İki hüceyrə daha sonra dördə bölünür və bu belə davam edir. Bir nöqtədən sonra hüceyrələr fərqlənir, daha doğrusu, xarakterini dəyişir. Sonda hüceyrələrin bir qismi bir növ toxumaya və ya orqana çevrilərkən digər hüceyrələr başqalarına çevrilir. Bu hər dəfə demək olar ki, eyni qüsursuzluqla baş verir. Bu necə olur?110
Bu sualların cavabı son dərəcə aydındır: canlılar qüsursuz şəkildə yaradılmışdır və yaradılışlarındakı sənət və elm hər şeyin Rəbbi olan Uca Allaha aiddir. Bir ayədə belə xəbər verilir:
Göyləri və yeri haqq olaraq yaratdı, sizə surət verdi və surətlərinizi gözəl etdi. Dönüş də Onadır. (Təğabun surəsi, 3)
Digər tərəfdən zülallar da müxtəlif hüceyrələr üçün fərqli növlərdə istehsal olunur. Embrion ana bətnində inkişaf edərkən embrionun gözlərini əmələ gətirəcək hüceyrələrdəki DNT-lər yalnız göz orqanı ilə bağlı zülalları istehsal edir. Eyni şəkildə embrionun beynini əmələ gətirəcək hüceyrələrin DNT-ləri isə yalnız beyin orqanı ilə bağlı zülalları istehsal edir.
Burada vacib olan məqam budur: istər sümük hüceyrəsi, istər qaraciyər hüceyrəsi, istərsə də böyrək hüceyrəsi olsun, insan bədəninin hər bölgəsindəki hüceyrələrin içindəki DNT-lərdə insanın bütün orqanlarını əmələ gətirəcək məlumatlar saxlanılır. Lakin saxlanılan bu məlumatlardan yalnız müvafiq orqan üçün istehsal ediləcək zülalların yaradılması təmin edilir. Başqa sözlə, hər hüceyrədə insan bədəninin hər orqanına aid zülal məlumatları saxlanılır, lakin bu zülalların hamısı istehsal olunmur. Yalnız yaradılacaq orqanla bağlı zülallar istehsal olunur. Bunu təmin etmək üçün də DNT-nin üzəri o orqan üçün lazım olmayan zülalların istehsalının qarşısını alacaq şəkildə "histon" adlı xüsusi bir zülalla örtülür. Bu gün alimləri maraqda qoyan ən böyük sirlərdən biri isə hüceyrələrdəki "histon"ların hansı genlərin üzərini örtüb, hansılarının üzərini açıq qoyacağını haradan bilməsidir. Çünki zülallar da cansız atomlardan ibarət molekullardır. Şüursuz və ağılsız atomların bu dərəcədə möhtəşəm yaradılış möcüzəsini yarada bilməyəcəyi aydındır.
Hüceyrələrdəki başqalaşma və formalaşma zamanı koordinasiya da DNT molekulu tərəfindən təmin edilir. Lakin DNT nə ən son texnologiya ilə təchiz olunmuş laboratoriyalarda işləyən biokimyaçı, nə də saniyədə trilyonlarla əməliyyat edə bilən superkompüterdir. DNT karbon, fosfor, azot, hidrogen və oksigen kimi atomlardan ibarət bir molekuldur.
İndi düşünək və özümüzdən soruşaq: insan bədənindəki trilyonlarla hüceyrə bölünərək bir-birindən çoxalır. Lakin hər hüceyrədəki fərqli gen fərqli vaxtlarda hərəkətə keçir və bu şəkildə hüceyrələrdə başqalaşma təmin edilir. Başqa sözlə, ilk hüceyrədən sonra bölünərək çoxalan hər hüceyrədə bütün genetik məlumat var; yəni hər hüceyrə əslində ürək əzələsi, dəri, eritrosit və ya bədənin hər hansı başqa toxumasını istehsal etmək qabiliyyətinə malikdir. Hər hüceyrə o bədən üçün tam DNT reseptinə malik olsa da, inkişafın müxtəlif mərhələlərində və müxtəlif orqanlarda yalnız bəzi genlər aktivdir. Məsələn, böyrəyin yaranma və funksiya kodları hər hüceyrədə var, lakin yalnız müvafiq genlər inkişaf zamanı, müəyyən vaxtlarda, bu orqanda aktiv olur. Eyni şəkildə müəyyən fermentlər – məsələn, qlükoza-6-fosfat – əsasən qaraciyərdə olur, lakin digər orqanların hər hüceyrəsi bu zülalın reseptinə malikdir, amma heç vaxt bu zülalı istehsal etmir. Məsələn, göz hüceyrəsi bu fermenti istehsal etmir, yalnız göz üçün lazım olanları istehsal edir. Sinir hüceyrələri beyin ilə orqanlar arasında gedib-gələn siqnalları və əmrləri daşıyacaq, qaraciyər hüceyrələri toksinləri zərərsizləşdirəcək, yağ hüceyrələri isə çətin dövrlər üçün qida ehtiyatı toplayacaq şəkildə ixtisaslaşır. Bunların heç biri mədə ilə bağlı fermentləri istehsal etmək xətasına yol vermir. Bəs bu qüsursuz iş bölgüsünü kim edir? Hüceyrələrə bölünmə və bölündükdən sonra müxtəlif sahələrdə ixtisaslaşma əmrini kim verir? Üstəlik, bütün hüceyrələr itaət şüuruna necə malikdir və necə belə qüsursuz intizam və təşkilat içində işləyirlər? Bunların heç birinin təsadüfən baş verən hadisələr nəticəsində yaranmış başıpozuq sistemlər olmadığı son dərəcə aydındır. Bütün bunlar "göydən yerə qədər hər işi idarə edən" Uca Rəbbimizin izni ilə baş verir. (Səcdə surəsi, 5)
Bu qüsursuzluq hüceyrələrin yalnız doğru vaxtda doğru yerdə olması və doğru genləri aktivləşdirməsi ilə bitmir. Hüceyrələr eyni zamanda həyatın doğru mərhələsində doğru miqdarda olmalıdır. Bəzi "baxım" genləri demək olar ki, bütün hüceyrələrdə həmişə işləyir. Digər genlər bəzi hüceyrələrdə bir neçə saatdan az funksiyasını yerinə yetirir, sonra gələcəkdə işləmək üçün gözləmə vəziyyətinə keçir. Məsələn, əmizdirmə zamanı süd istehsalı genlər tərəfindən sürətləndirilir. Mövcud məlumat uyğun vaxtda, uyğun miqdarda və uyğun yerdə hərəkətə gətirilir. DNT-də saxlanılan milyardlarla məlumatın bu qədər şüurlu, planlı, iradəli, hesablı və ağıllı idarə olunması və istifadəsi təkamülçülərin "təsadüf" iddiaları ilə qətiyyən izah edilə bilməz. Buna baxmayaraq, mikroskopik bir sahədə baş verən fövqəladə planlı və mütəşəkkil hadisələrin səbəbi kimi təsadüfləri görmək böyük bir məntiq çöküşüdür. Həqiqətən də təkamülçülər də hüceyrələrdəki bu fərqlənməyə və qüsursuz vəzifə bölgüsünə izah gətirməkdən çox uzaq olduqlarını qəbul edirlər. Təkamülçü mikrobiologiya professoru Əli Dəmirsoy belə etiraf edir:
Mahiyyətcə mayalanmış bir yumurtadan çox müxtəlif quruluş və funksiyalı bir çox hüceyrə qrupunun yaranması indiyə qədər qənaətbəxş şəkildə izah edilə bilməmişdir.111
National Geographic Cəmiyyətinin nəşri olan The Incredible Machine (İnanılmaz maşın) adlı kitabda isə insanın yaradılışının alimlər tərəfindən izah edilə bilməməsindən belə bəhs edilir:
Yüz ədəd ixtisaslaşmamış hüceyrə dünyadakı ən mürəkkəb onurğalını – insanı – əmələ gətirəcək şəkildə trilyonlarla hüceyrə istehsal etməlidir. Fərqlənmə hadisəsi, yəni hüceyrələrin necə olub müxtəlif formalara çevrilməsi elmin həlli ən çətin problemlərindən biri hesab olunur. DNT-nin əmrləri hansı yolla hüceyrələrə ötürülür? Həyat hekayəsi əvvəlcədən mayalanmış yumurtada yazılı şəkildə mövcuddurmu? DNT əmrləri yumurta hüceyrəsi bölündükdə törəmə hüceyrələr üçün hissələrə bölünürmü?... Bu nöqtədə yeni sirli hadisələrlə qarşılaşırıq. Bu gün bütün hüceyrələrin ümumi hüceyrələrdən qaynaqlandığını və hər hüceyrənin bütün bədənin genetik şifrəsini ehtiva etdiyini bilirik. Lakin bütün həyatın olduqca geniş məlumatını daşıyan bir hüceyrə necə olur ki, insanın inkişafında tam oynamalı olduğu rolu oynaya bilir? Necə olur ki, hər hansı bir şeyə çevrilə bilən hüceyrə xüsusi bir şeyə çevrilir? Məsələn, tor qişadakı çöpcük hüceyrəsi necə olur ki, işığı udan zülal istehsal etmək barədəki əmrlərə tabe olacaq şəkildə formalaşmışdır? Yaxud mədəaltı vəzi hüceyrəsi insulin istehsal etməyi haradan bilir?... Biz bu sualların heç birinə cavab verə bilmirik.112
Dr. Li Spetner isə tək bir hüceyrədən düşünə bilən insanın yaranmasını bu sözlərlə ifadə edir:
Gözlərin, qolların və ayaqların, hətta barmaqlardakı dırnaqların və kirpiklərin qüsursuzluğu. Bu mükəmməl və inanılmaz dərəcədə mürəkkəb canlı necə tək bir hüceyrədən yarandı? Hansı proqram belə bir inkişafı idarə etmiş ola bilər? Görə bilən gözlər, eşidə bilən qulaqlar, düşünə bilən və mürəkkəb orqanlarının hərəkətlərini idarə edən beyin – hamısı tək bir hüceyrədən yarandı. Hər birimizin tək bir hüceyrədən yaranması və bir çox fəaliyyəti yerinə yetirə bilən, düşünə bilən varlığa çevrilməsi həqiqətən ağlasığmazdır.113
Bütün bu fövqəladə hadisələrin təsadüflərin və ya hüceyrənin öz əsəri ola bilməyəcəyi açıq-aydın bəllidir. Bəs hüceyrədə baş verən bu hadisələri idarə edən, müəyyən məqsədə yönəlik yaradan, milyardlarla məlumatı gözlə görünməyəcək qədər kiçik sahəyə sığdıran ağıl və qüdrət kimə aiddir? Bu sualın tək bir cavabı var: Uca Rəbbimiz sonsuz mərhəməti ilə insanı indiki halı ilə gözəl surətdə yaratmışdır və həm bədənindəki, həm də ətrafındakı nizamı insana nemət olaraq təqdim edir. Bir ayədə belə bildirilir:
O sizə istədiyiniz hər şeyi verdi. Əgər Allahın nemətlərini saymağa qalxsanız, onları sayıb qurtara bilməzsiniz. Həqiqətən, insan çox zalımdır, çox nankordur. (İbrahim surəsi, 34)
İstinadlar
- Lee M. Spetner, Not By Chance, Shattering The Modern Theory of Evolution, The Judaica Press Inc., 1997, s. 234. ↩
- Ali Demirsoy, Kalıtım ve Evrim (İrsiyyət və təkamül), Meteksan Yayınları, Ankara, 1984, s. 158. ↩
- The Incredible Machine, National Geographic Society, s. 29. ↩
- Lee M. Spetner, Not By Chance, Shattering The Modern Theory of Evolution, The Judaica Press Inc., 1997, ss. 233-234. ↩