Həyatın Mənşəyi
AZEN

DNT molekulunun möcüzəvi quruluşu

DNT Çox Düzgün, Fırlanan Bir Nərdivanı Xatırladar

Oxu müddəti: ~2 dəq.

DNT heliks şəklində qıvrılmış, iki spiraldan ibarət olan, nərdivan formasında bir molekuldur. DNT spiralındaki qıvrımlar da son dərəcə nizamlı bir quruluşa malikdir. Hər iki DNT zəncirinin şəkər və fosfatdan ibarət onurğaları, ortaq bir ox ətrafında bərabər ölçüdə, eyni istiqamətə sağa doğru dönmələr meydana gətirər. Bundan başqa hər iki qolun arasındakı nərdivan pillələrində də təsadüfi bir sıralama yoxdur. Nərdivan pillələrini meydana gətirən bazalar, spiral oxunda 90 dərəcə bucaq altındadır. Bu vəziyyət DNT xəttinə düzgün, spiral bir nərdivan görünüşü verir.

Digər tərəfdən pillələr xüsusi bir kilidlənmə sistemi ilə bir yerə yığılırlar. Pillələrin dörd ayrı vəsaiti olan adenin, quanin, sitozin, timin müxtəlif böyüklükdədirlər. Adenin və quanin bazaları böyük ölçülü, sitozin və timin əsasları kiçik ölçülü molekullardır. Qarşı-qarşıya gələcək molekulların ölçüləri spiral nərdivanının hər nöqtədə bərabər ölçülərə sahib olmasını təmin edəcək şəkildə təyin olunmuşdur. Pillələri nizamla meydana gətirmək üçün daim quanin sitozinin, adenin də timinin qarşısına gəlir. Beləliklə, DNT molekulu içində kiçik bazalara qarşı böyük bazaların gəlməsi ilə məsafənin hər nöqtədə sabit qalması təmin edilir. Bunun nəticəsində də maneəsiz uzanıb gedən, düzgün bir nərdivan meydana gəlir. Ancaq bir dəfə belə adenin bazasının qarşısına timin deyil, quanin gəlsəydi, heliks quruluşunun düzgün irəliləyişi mümkün olmayacaqdı. Beləcə, düzülüşlərdəki hər hansı bir səhv molekulun kimyəvi quruluşunu tamamilə poza bilər və məlumatları istifadə edilməsini, surətini və köçürülməsini çətinləşdirərdi. Bu vəziyyət açıq bir şəkildə göstərir ki, bu düzülüş təsadüfən meydana gələ bilməz.

Bir-birinə qonşu baza cütlərinin dönmələri arasındakı uzaqlıq da sabitdir. Nərdivanın qıvrımlarının bərabər aralıqda olmasını təmin edən bu nizama görə, təxminən 10 baza cütlüyü, yəni 10 pillə 360 dərəcəlik tam bir dönüşü tamamlayır.(30) DNT saniyədə bir milyard dəfə qıvrılır və nərdivan pillələri spiral bir hərəkət izləyərək bu şəkildə bükülür.(31) Bu hərəkət DNT-nin iki həyati vəzifəsini, zülal meydana gəlməsini istiqamətləndirmək və özünü köçürməyi həyata keçirməkdə çox əhəmiyyətli bir rol oynayır. Alman Federal Fizika və Texnologiya İnstitutunun direktoru Professor Uerner Qit DNT-dəki bu xüsusi quruluş ilə əlaqədar belə söyləyir:

"Canlılar üçün istifadə edilən şifrələmə sistemi mühəndislik dünyagörüşüylə ən mükəmməlidir. Bu həqiqət bunun təsadüflər yerinə məqsədli bir yaradılış olduğu fikrini sağlamlaşdırır." (32)