DNT-Dəki Təlimatlara Görə Reallaşan Zülal Istehsalı

Bədəndə hər hansı bir zülala ehtiyac duyulan zaman, bu ehtiyacı ifadə edən bir məlumat istehsalı reallaşdıran hüceyrənin DNT-sinə çatdırılar. Burada diqqət yetirilməli çox əhəmiyyətli bir nöqtə var: Bədəndə hər hansı bir zülal ehtiyacı olduqda yenə zülal olan bəzi xəbərçilər, hara müraciət etmələri lazım olduğunu bilərək bütün bədəndə əlaqədar yeri tapa bilir, lazımlı məlumatı doğru yerə doğru şəkildə çatdıra bilirlər. Bu ünsiyyəti təmin edən zülal özünə görə qaranlıq bir dəhliz olan bədənin içində itmədən yolunu taparaq, daşıdığı məlumatı itirmədən, ya da hər hansı bir parçasına zərər vermədən oraya çatdırır. Yəni hər bir parçada çox böyük bir vəzifə şüuru var.

Hüceyrə nüvəsinə gələn məlumat bir silsilə kompleks və son dərəcə mütəşəkkil əməliyyatdan sonra zülala çevrilər. Zülal tələbinin bədəndəki 100 trilyon hüceyrədən doğru hüceyrələrə çatması, məlumatı alan hüceyrənin özündən nə istəndiyini anlayaraq dərhal işə başlaması və qüsursuz bir nəticə əldə etməsi, elm adamlarını heyrətləndirən hadisələrdir.

DNT molekulu üzərindəki genetik şifrə elə bir proqramdır ki, məzmununu, nə mənanı verdiyini və insan həyatı boyunca bədənə necə təsir edəcəyini tək hüceyrənin yalnız özü "bilər". Lakin bəhs edilən mövzuda hüceyrələr şüursuz və cansız atomlardan ibarət olan çoxluqlardır. Yerdə və göydə hər şeyi idarəsində saxlayan Uca Rəbbimizin istiqamətləndirməsi ilə insanların bacara bilməyəcəyi əməliyyatları qüsursuzca reallaşdırarlar. Quranda Allah belə buyumuşdur:

Yeddi göyü və yerdən də bir o qədərini yaradan Allahdır. Vəhy onların arasında ona görə nazil olur ki, Allahın hər şeyə qadir olduğunu və Allahın hər şeyi elmi ilə əhatə etdiyini biləsiniz. (Talaq surəsi, 12)

Zülal molekulları bir evin kərpic üstünə kərpic qoyularaq tikilməsi kimi "bloklar halında" çıxarılar. Hər fərqli zülal müəyyən bir şablona görə çıxarılar. Hər bir zülalın özünə xas amin turşusu düzülüşü, DNT-də yaddaşda olan məlumatlar tərəfindən təyin olunar. DNT molekulundakı genetik şifrənin həll edilməsi və qeydli məlumatlardan zülal çıxarılması başlıca iki mərhələdə reallaşar:

1. 1- DNT-dən RNT sintezi (Transkripsiya)
2. 2- RNT-dən zülal sintezi (Translyasiya)

1- DNT-dən RNT sintezi (Transkripsiya):

Zülal istehsalında ilk mərhələ RNT sintezidir. Bu əməliyyat DNT spiralvari quruluşun açılmasıyla başlayar. DNT molekulu üzərindəki Adenin, Quanin, Sitozin və Timin əsasları qarşı-qarşıya gəlib əl-ələ alovlandıqda iki onurğanı birləşdirmiş, spiral quruluşu meydana gətirmişlər. Transkripsiya mərhələsində isə bəhs olunan əsaslar əllərini buraxarlar və DNT molekulunun cüt zəncirvari quruluşu eynilə bir zəncirbənd kimi açılmağa başlayar.

DNT həll edilməyə başladıqca "RNT polimeraz" adı verilən xüsusi bir zülal DNT üzərində gəzərək onu oxumağa başlayar. Bu oxuma əsnasında DNT üzərindəki əsaslara qarşılıq gələn digər əsaslar bir-birlərinə əlavə olunaraq yeni bir RNT çıxarılar. Çıxarılan bu RNT xəbərçi RNT (mRNT)-dir. Xəbərçi RNT-in DNT-dən fərqi Adenin bazasının qarşısına Timin, yerinə "U" hərfiylə göstərilən Urasil bazasının gəlməsidir. Ayrıca bu əsaslar üçlü qruplar halında sıralanmışlar.

İstehsalı tamamlanan xəbərçi RNT daha sonra DNT üzərindən ayrılaraq bir silsilə əməliyyatla müxtəlif düzəlişlərlə təbii tutular. Bir heykəltəraşın meydana gətirdiyi heykəli ən incə xırdalığına qədər yonaraq düzəltməsi kimi, hüceyrə də eyni şəkildə istehsal olunan RNT-ni düzəltmək üçün bir dəstə fermenti vəzifələndirər.

2- RNT-dən zülal sintezi (Translyasiya):

Düzəltmə əməliyyatları tamamlayan xəbərçi RNT daha sonra nüvədən çıxaraq ribosom adı verilən və enerji istehsal stansiyası olan bir hissəyə gələrək ona bağlanar. Xəbərçi RNT molekulunun bir xüsusiyyəti, sıralanan əsasların üçlü qruplar halında ayrılmasıdır. Yaradılan bu üçlü qruplara kodon adı verilir. Bu şəkildə çıxarılan mRNT ribosoma bağlandıqdan sonra, üçlü qrupların oxunmasına başlanır.

Daşıyıcı RNT (tRNT) adı verilən bir başqa RNT növü daha vardır. Bunların zülal sintezi sırasındakı vəzifəsi yeni zülalları meydana gətirən amin turşularını daşımaqdır. Daşıyıcı RNT xəbərçi RNT və ya DNT kimi uzun deyil; üzərində yalnız 15-20 baza sırası olar. Digər bir xüsusiyyəti də bir-birinin ardınca sıralanan əsasların bir dairə meydana gətirəcək şəkildə bağlanmalarıdır. Daşıyıcı RNT halqasının üzərində iki əhəmiyyətli bölgə vardır. Bu bölgələrdən ilki daşıyacağı amin turşunun tanınmasını təmin edən bölgədir. Digər bölgə isə tRNT-nin, mRNT-yə bağlanacağı 3 ədəd baza sırasından ibarət olan bölgədir. Bu bölgəyə "anti-kodon" adı verilir.

Daşıyıcı RNT üzərində olan anti-kodon ribosoma yapışmış mRNT üzərindəki "kodon" adı verilən üçlü qruplara bağlanır. Daşıyıcı RNT-lərin anti-kodonları xəbərçi RNT üzərindəki kodonlara sırasıyla bağlanarkən, bərabərlərində amin turşularını da gətirmişlər. Daşıyıcı RNT-lər sırayla kodonlara bağlandıqca, arxalarındakı amin turşuları da bir-birləriylə bağlanmağa başlayırlar. Yüzlərlə minlərlə tRNT yan-yana düzüldükdə üzərlərindəki amin turşuları da yan-yana gəlir. Məhz yan-yana gələn bu amin turşuları bir-birləriylə bağ əmələ gətirərək zülalı sintez etməyə başlayarlar. Elə bu vaxt işi bitən tRNT yükünü boşaldaraq mRNT-dən bağını qoparar və ribosomdan ayrılar.

İstehsal boyunca tək bir amin turşunun səhv bir yerə əlavə olunması, zülalı işə yaramaz bir molekul halına gətirməyə kifayətdir. Halbuki, bu əməliyyat bütün canlı hüceyrələrdə qüsursuz bir şəkildə işləyir. Daşıyıcı vəzifəsini icra edən hər tRNT gətirdiyi hər amin turşusu istehsal təlimatında ifadə edilən yerə aparır və istehsaldakı işin pozulmamasını təmin edər. Molekulyar bioloq Michael Denton buradakı fövqəladə nizama belə diqqət çəkir:

"Əgər genom üzərində müəyyən bölgələri işarələmək üçün istifadə edilən hədəf düzülmələr, heç bir şübhəyə yer verməyəcək şəkildə bənzərsiz olmasaydı, əlbəttə xaos qaçınılmaz olacaqdı. Genom, fərqli siyirtmələrdə eyni etiketlərin iştirak etdiyi, bir fayl şkafına bənzəyəcəkdi." (86)

Şüursuz molekullarda görülən bu qüsursuz intizam anlayışı şüur və məsuliyyət tələb edən hərəkətlər üstün ağıl və güc sahibi olan Allaha boyun əydiklərinin və Onun idarəsi ilə hərəkət etdiklərinin bir göstəricisidir. Quranda belə bildirilir:

De: “Sığınıram insanların Rəbbinə, insanların Hökmdarına, insanların məbuduna! (Nas surəsi, 1-3)